{ "type": "mediaitem", "identifier": "mediaitem_603854", "subtype": "wmammodularcontent_gkn_dossiermediaitem", "title": "Schapenherder en natuurbeheer", "navtitle": "", "url": "/nl/groenkennisnet/dossier/Schapenherder-en-natuurbeheer.htm", "language": "nl_NL", "sections": [ { "identifier": "pagesection_18334988", "title": "GKN Configuratie", "link": "/nl/groenkennisnet/paginasectie.htm?pagesectionid=18334988&tsobjectid=18334988" }, { "identifier": "pagesection_18335139", "title": "GKN Menu", "link": "/nl/groenkennisnet/paginasectie.htm?pagesectionid=18335139&tsobjectid=18335139" }, { "identifier": "pagesection_18334944", "title": "GKN Footer logo's", "link": "/nl/groenkennisnet/paginasectie.htm?pagesectionid=18334944&tsobjectid=18334944" }, { "identifier": "pagesection_18334966", "title": "GKN Footer", "link": "/nl/groenkennisnet/paginasectie.htm?pagesectionid=18334966&tsobjectid=18334966" }, { "identifier": "pagesection_18335177", "title": "GKN Footer legal", "link": "/nl/groenkennisnet/paginasectie.htm?pagesectionid=18335177&tsobjectid=18335177" } ], "metadata" : { "id": 603854, "identifier": "mediaitem_603854", "contenttype": "wmammodularcontent_gkn_dossier", "contenttype_title": "contenttype_wmammodularcontent_gkn_dossier", "url": "/nl/groenkennisnet/dossier/Schapenherder-en-natuurbeheer.htm", "title": "Schapenherder en natuurbeheer", "lead": "In de afgelopen decennia is de schaapherder steeds vaker ingezet als natuurbeheerder. Natuurorganisaties, gemeenten, waterschappen en andere opdrachtgevers huren de herder met zijn kudde schapen in om graslanden, heidevelden, dijken en andere terreinen te begrazen. \n\nDit dossier is opgezet door het praktijknetwerk \"Daarom eten we schaap\". In dit praktijknetwerk werkten schapenhouders, onderzoekers, communicatiedeskundigen en mensen uit het onderwijs van 2011 tot 2014 samen aan het professionaliseren van de extensieve schapenhouderij als combinatie van natuurbeheer en landbouwproductie. Het praktijknetwerk kreeg financiële ondersteuning van het ministerie van Economische Zaken en het Europees Landbouwfonds voor Plattelandsontwikkeling: Europa investeert in zijn platteland.", "leadimage": {"error": "no image selected"}, "publication_date": "2021-09-06T14:04+02:00", "lastmodified_date": "2021-09-06T15:28+02:00", "expiration_date": "", "tags": [ "Dutch", "Dossier" ], "copyright": "", "external_id": "", "item_metadata": { "contentsubtype": "Dossier", "theme": [], "keywords": [], "video_header": "", "gkn_organization": { "title": "Groen Kennisnet", "url": "/nl/groenkennisnet/nieuwsitem/Groen-Kennisnet-2.htm" }, "contactperson": { "title": "Redactie Groen Kennisnet", "url": "/nl/groenkennisnet/persoon/redactie-groen-kennisnet.htm" }, "experts": [{ "title": "", "url": "/nl/groenkennisnet/dossier.htm" }], "extra_image": { "title": "", "url": "/nl/groenkennisnet/dossier.htm" }, "link_extra_image": "", "last_update": "" } }, "contents": [ { "area": "main", "title": "Main", "elements": [ ] }, { "area": "beginhier", "title": "Begin hier", "contentarea_template": "contenttemplate_dossier","background": false,"contentarea_leadtext": "", "elements": [ { "identifier": "element_19054760", "type": "modularcontent", "gkzindexmanual": {"gkz_content_id": [ "2040695", "430109", "903088", "11465" ]} } , { "identifier": "element_19053458", "type": "contentitemslist", "subtype": "normal", "title": "Nieuwsberichten van Groen Kennisnet", "mediaitems": [] } ] }, { "area": "geschiedenis", "title": "Geschiedenis", "contentarea_template": "contenttemplate_dossier","background": true,"contentarea_leadtext": "Schaapherders roepen schertsend wel dat ze het oudste beroep van de wereld hebben. Vanaf het moment dat de eerste schapen waren gedomesticeerd, zo'n zevenduizend jaar geleden, moeten er mensen zijn geweest die deze dieren in de gaten hielden.", "elements": [ { "type": "text", "html": "

Er is archeologisch bewijs dat er in Nederland tussen 3500 en 3000 jaar voor Christus schapen werden gehouden. De schaapherder was net zo veelzijdig als zijn dieren in het leveren van producten en diensten. Hij paste zich aan aan de markt. Zo levert de schaapherder vlees van lammeren en schapen, wol en huiden, melk en kaas, en mest voor de akkers. Schaapherders hadden overal in de wereld een pastorale levensstijl: veelal trokken ze met hun kudde van seizoen tot seizoen van winter- naar zomerweide. <\/p>

Beroep in ontwikkeling<\/h3>

In Nederland stierf de laatste rondtrekkende schaapherder – Willem Koekamp – in de jaren vijftig. Er zijn nu nog enkele schaapherders die in natuurgebieden en andere terreinen rondtrekken. De meeste schaapherders verplaatsen hun kuddes met vrachtwagens van het ene naar het andere begrazingsterrein, maar de kennis over het hoeden van de kudde met honden blijven ze nodig hebben voor de kortere verplaatsingen en het rondtrekken in de natuurgebieden. <\/p>

Heidepotstalsysteem<\/h3>

De meeste mensen associëren grazende schaapskuddes met de heide. Vroeger waren heidevelden extensieve landbouwgebieden waar mensen boerden volgens het historische heidepotstalsysteem.De schaapskudde begraasde heidevelden en kwamen elke avond terug in de schaapskooi, waar de mest in de potstal werd verzameld voor het gebruik op de akkers, de zogenaamde essen. Dit systeem krijgt nu betekenis voor het natuurbeheer. <\/p>

Van Noorwegen tot Portugal <\/h3>

Het heidepotstalsysteem is in het landschap in Europa op veel plekken nog zichtbaar. In Nederland zijn nog veel essen zichtbaar, vooral in Drenthe. Heidevelden zijn in Europa te vinden langs de westkust van Noorwegen tot Portugal. In Portugal of Noorwegen zijn nog restanten van het oude heidepotstalsysteem zichtbaar. In landen als Nederland of Duitsland worden heidevelden nu beheerd door natuurbeheerders, waarbij het oude landbouwsysteem nu weer opnieuw als inspiratie wordt gebruikt. <\/p>

Plaggen en begrazing <\/h3>

Vanaf de jaren tachtig is de heide in Nederland hersteld door grootschalige plagwerkzaamheden om de verzuring van de heidebodem te verminderen. Nu blijkt dat dit ook zorgt dat de bodemfauna verdwijnt, waardoor er meer eenzijdige vegetatie ontwikkelt op de heide, de monomane paarse heide. Daarom is er nu meer aandacht voor hernieuwd boerenbeheer, met een potstal, akker, vennen, veedriften, enzovoorts. Dit leidt tot een heide met veel reliëf en variatie en een grote verscheidenheid aan biotopen. De schaapskudde en de schaapherder neemt in dit systeem een belangrijke rol in.<\/p>" } , { "identifier": "element_19053464", "type": "modularcontent", "GKZ_searchelementquery": { "gkz_linktext": "Zoekvraag", "gkz_search_query": "" } } ] }, { "area": "schapenherderworden?", "title": "Schapenherder worden? ", "contentarea_template": "contenttemplate_dossier","background": false,"contentarea_leadtext": "Het beroep van schaapherders stelt hoge eisen. Het principe van geld verdienen met een grazende schaapskudde is simpel: de kudde kost in het voorjaar, de zomer en de herfst weinig geld, omdat de schapen betaald grazen. ", "elements": [ { "type": "text", "html": "

In de zomer verdient de schaapherder het geld voor de winter, voor het voer voor de drachtige schapen op stal en de lammertijd. Schaapherder is daarom natuurbeheerder en boer ineen. Naast de traditionele landbouwkundige kennis over schapen, honden, dierziekten, diermanagement, enzovoorts heeft de schaapherder ook ecologische kennis nodig voor het natuurbeheer. Bovendien worden de traditionele inkomstenbronnen van de schapenboer – het lamsvlees, het schapenvlees, de wol, de melk – in de nieuwe bedrijfsvoering minder belangrijk. De meeste inkomsten komen uit de begrazing. Daardoor krijgt het eeuwenoude beroep van schaapherder een nieuwe invulling.<\/p>

Werken met seizoenen <\/h3>

De schaapherder werkt met de seizoenen. De zomer is de graasperiode, en de drukste periode voor de schaapherder. Die werkt dan vaak zeven dagen per week tien uur per dag. In het voorjaar moet de kudde elk jaar opnieuw leren grazen, en tegen de zomer aan worden de schapen gescheerd. In de winter worden de schapen drachtig, wordt gekeken hoe groot de kudde volgend jaar moet zijn, en wordt er naar de aflammerperiode toe gewerkt. <\/p>

Kennis van landbouw en natuur <\/h3>

De schaapherder moet naast de agrarische kennis over schapen, honden, dierziekten, diermanagement, enzovoorts ook kennis hebben van de ecologie van de terreinen die hij begraast. Het wordt wel 'de tragiek van de schaapherder' genoemd dat hij door boeren niet als echte boer wordt beschouwd en door natuurbeheerder niet als echte ecoloog. Natuurorganisaties en schaapherders werken eraan om dit op te lossen, zodat er een professionele communicatie ontstaat tussen beheerders en schaapherders. <\/p>

Opleiding tot schaapherder <\/h3>

Tot voor kort was er geen opleiding tot schaapherder. Mensen die schaapherder wilden worden, liepen stage bij begrazingsbedrijven in de buurt. In het groene onderwijs is het mogelijk om je te specialiseren in ondernemerschap en begrazing. In 2015 is op verzoek van de sector de eerste opleiding tot schaapherder gestart. <\/p>" } , { "identifier": "element_19053989", "type": "modularcontent", "gkn_link": { "linktext": "Opleiding schaapherder Helicon", "link_url": "https://helicon.educator.eu/edu/opleiding/F4F3821D-E6BB-11E5-A18A-348420524153/Velp/BBL/1665504C-54ED-11E7-A276-005056BF1B9B/4#" } } , { "identifier": "element_19053470", "type": "modularcontent", "GKZ_searchelementquery": { "gkz_linktext": "Zoekvraag", "gkz_search_query": "" } } ] }, { "area": "begrazingalsnatuurbeheer", "title": "Begrazing als natuurbeheer", "contentarea_template": "contenttemplate_dossier","background": true,"contentarea_leadtext": "Schaapskuddes worden voor natuurbeheer ingezet in heidevelden, kalkgraslanden, bloemendijken, polders, kwelders en stedelijk groen. De begrazing is gericht op het verschralen van de vegetatie, maar schaapskuddes kunnen ook als gescheperde of gehoede kudde zeer gericht ingezet worden voor drukbegrazing om specifieke ecologische problemen op te lossen. ", "elements": [ { "type": "text", "html": "

Om begrazing ecologisch optimaal uit te voeren, is het vaak nodig om diverse dieren in te zetten. Schapen grazen anders dan geiten, runderen, paarden en ezels. <\/p>

Begrazingsplan <\/h3>

Voor de begrazing wordt een begrazingsplan gemaakt, naar aanleiding van de ecologische doelen die de opdrachtgever stelt. Zo'n plan bestaat uit een jaarplanning om gebieden met een aantal graasdagen per jaar met de kudde te begrazen. Hierin kan de schaapherder kiezen voor begrazing in vaste rasters, in flexinetten (verplaatsbare omheining) of met een gescheperde kudde die gehoed wordt door de herder. Een gescheperde kudde is ecologisch gezien meestal het beste, maar vanwege de arbeid van de schaapherder ook het meest kostbaar. <\/p>

Schaapherder als natuurpromotor<\/h3>

De schaapherder die met zijn kudde de natuur begraast, is niet alleen natuurbeheerder. Hij is daarnaast ook promotor en aanspreekpunt van het natuurgebied, bewaker en boswachter, en producent van lamsvlees, schapenvlees, wol en andere producten. Veel particuliere schaapherders organiseren dan ook activiteiten om mensen bij de schaapskudde te betrekken, zoals managementcursussen, viltcursussen of workshops rondom eten van lams- en schapenvlees. <\/p>" } , { "identifier": "element_19054836", "type": "modularcontent", "gkzindexmanual": {"gkz_content_id": [ "943861", "543089", "449515", "887574", "444211" ]} } , { "identifier": "element_19053476", "type": "modularcontent", "GKZ_searchelementquery": { "gkz_linktext": "Zoekvraag", "gkz_search_query": "" } } ] }, { "area": "schapen", "title": "Schapen", "contentarea_template": "contenttemplate_dossier","background": false,"contentarea_leadtext": "Vanaf de negende eeuw voor Christus begonnen mensen in Mesopotamië wilde schapen en moeflons te houden en te fokken, wat resulteerde in het tamme schaap (Ovis aries). ", "elements": [ { "type": "text", "html": "

Dankzij het regelmatig inkruisen van tamme schapen met wilde schapen ontstonden rassen die uitstekend aangepast waren aan de lokale klimatologische en ecologische omstandigheden. Daardoor is het schaap een landbouwhuisdier geworden dat onder omstandigheden kan overleven die andere dieren meestal niet kunnen doorstaan. <\/p>

'Universal provider'<\/h3>

Schapen werden gehouden voor het vlees, de wol en de melk. Vanwege deze karakteristieken worden schapen ook wel de 'universal provider' genoemd, de 'universele leverancier, kostwinner en verzorger'. Door de eeuwen heen hebben mensen schapen gefokt die speciaal zijn gericht op de productie van wol, vlees of melk, maar ook schapen die als geen ander gedijen op de begrazing van schrale natuurgebieden als de heide. <\/p>

Schapenrassen en agrobiodiversiteit <\/h3>

Bekende Nederlandse vleesrassen zijn de Texelaar en de Swifter. De Texelaar levert ook uitstekende wol, en produceert melk. Friese en Zeeuwse melkschapen leveren melk en relatief goede wol. Deze schapenrassen overleven echter niet op de schrale hei. Daarvoor hebben schaapherders heiderassen nodig: Drentse, Veluwse en Kempische Heideschapen, Schoonebeekers en het Mergellandschaap. Het zijn dus vooral zeldzame huisdierrassen die geschikt zijn voor begrazing. Schaapherders leveren dus ook een bijdrage aan de instandhouding van de agrobioversiteit. <\/p>" } , { "identifier": "element_19054833", "type": "modularcontent", "gkzindexmanual": {"gkz_content_id": [ "903088", "64238" ]} } , { "identifier": "element_19053482", "type": "modularcontent", "GKZ_searchelementquery": { "gkz_linktext": "Zoekvraag", "gkz_search_query": "" } } ] }, { "area": "schapenvlees", "title": "Schapenvlees", "contentarea_template": "contenttemplate_dossier","background": false,"contentarea_leadtext": "De schapen die natuur en landschap begrazen worden na zo'n zes jaar te oud voor dit harde werk. Daardoor heeft een gemiddelde schaapskudde elk jaar zo'n 10% uitval.", "elements": [ { "type": "text", "html": "

Schapen krijgen losse tanden, worden kreupel of zijn gewoonweg te ondeugend voor het kuddegevoel. Dat betekent dat de schaapherder elk jaar schapen over heeft, die hij moet vermarkten. Daarom zouden we schapenvlees moeten gaan eten. <\/p>

Schapenvlees verkopen is moeilijk <\/h3>

Het vermarkten van schapenvlees is moeilijk, want schapenvlees heeft in Nederland een slechte naam, het aantal schapen is klein, en de herder kan de uitval niet reguleren. De andere kant van de medaille is dat er – vooral in stedelijke gebieden – steeds meer vraag is naar speciale, milieu- en diervriendelijke voedselproducten. Binnen het praktijknetwerk Daarom eten we schaap is daarom bedacht dat het schapenvlees ook goed in te zetten valt als promotie voor het natuurbeheer. <\/p>

Natuurbeheer als extensieve vleesproductie <\/h3>

Diervriendelijk vlees uit de natuur, wie wil dit nu niet. Daarom zouden we moeten onderzoeken hoe we de begrazing als natuurbeheer inzetten voor de voedselvoorziening. Een globale berekening leert dat extensieve begrazing kan voorzien in ongeveer 10% van de Nederlandse (en Europese) vleesconsumptie. Daarom is het ook voor het natuurbeheer van belang dat er onderzoek wordt gedaan naar de markt voor schapenvlees (en ander vlees uit begrazing) en naar productontwikkeling met dit vlees. <\/p>" } , { "identifier": "element_19053494", "type": "modularcontent", "GKZ_searchelementquery": { "gkz_linktext": "Zoekvraag", "gkz_search_query": "" } } ] }, { "area": "video's", "title": "Video's", "contentarea_template": "contenttemplate_video","background": false,"contentarea_leadtext": "", "elements": [ { "identifier": "element_19054873", "type": "modularcontent", "videocontent": { "title": "Heideboerderij Tutsberg", "source": "YouTube", "url": "https://www.youtube.com/watch?v=JHrLaj3cAhU", "image": {"error": "no image selected"} } } , { "identifier": "element_19054933", "type": "modularcontent", "gkzindexmanual": {"gkz_content_id": [ "862938", "862797", "862794" ]} } ] }, { "area": "content2", "title": "Meer informatie", "elements": [ { "type": "text", "html": "

Links<\/h2>" } , { "identifier": "element_19054604", "type": "modularcontent", "gkn_link": { "linktext": "Praktijknetwerk Daarom eten we schaap", "link_url": "http://www.daarometenweschaap.nl/" } } , { "identifier": "element_19054834", "type": "modularcontent", "gkn_link": { "linktext": "Vakblad Het Schaap", "link_url": "https://www.hetschaap.nl/" } } ] } ] }